Tijd voor heldere keuzes: een open brief aan de EO

De Groningse Predikant Boele Ytsma van de weblog Zoekend Geloven en schrijver van het boek ‘Van de Kaart’ schreef een open brief naar de EO. Aanleiding is het terugtrekken van het programma ‘Loopt een man over het water’, waar cabaretiers in samenwerking met Arie Boomsma een programma over Jezus zouden maken. Hij schrijft het volgende:

(bron: Zoekengeloven.nl )

Aan iedereen die werkzaam is bij de EO,
en aan ieder ander die haar een warm hart toedraagt,

Het is nog niet zo lang geleden dat ik met de EO niet zoveel op had. Ik meende haar te kennen als een betrekkelijk bekrompen omroep met de verkondiging van een nogal strak en eenzijdig evangelie als belangrijkste doel. De EO was in mijn ogen vooral tégen heel veel dingen: tegen sex voor het huwelijk, tegen homorelaties, tegen abortus en euthanasie, tegen moderne theologie en tegen evolutie. Ja, ze was ook wel ergens vóór – maar dat vond ik nogal eng: een al te letterlijke manier van omgaan met de bijbel, een middeleeuwse verzoeningstheologie in een hippe jas en een griezelige overtuiging dat we vooral allemaal gered moesten worden van een toekomstige hel.

Nieuwe kijk

Ik bleek er – Goddank! – naast te zitten. Mijn persoonlijke ontmoeting met Andries Knevel in ‘Herberg de Verandering’ liet mij kennismaken met de EO als een veel kleurrijker wereld van programmamakers, redacteuren en zelfs directieleden dan ik voor mogelijk had gehouden. Geen koekoek-eenzang en geen bekrompen mensen, maar mensen met een bijzonder open geest voor nieuwe manieren van bijbellezen en nieuwe vormen geloven en nieuwe blijken van kerk-zijn. Lang zo zeker niet als ik dacht, maar vooral zoekend, tastend en ontdekkend. Ik ontmoette er veel passie en betrokkenheid – dat wel -, maar veel minder ‘zeker weten’ en veroordeling dan ik had gevreesd. Het nam me voor hen in. Bovendien mocht ik er mijn eigen verhaal vertellen.

Onhandig

Sindsdien volg ik de EO met belangstelling. Veel mensen binnen de organisatie mocht ik persoonlijk ontmoeten. Zodoende begon het me te raken als er weer eens een rel rond de EO ontstond. Ik schreef op mijn blog over de zes-dagen-soap-in-twee-bedrijven van Andries en over de blote-buik-en-botte-bijl-affaire van Arie. Plotseling kreeg ik de indruk dat de zoektocht die zich tot voor kort vooral achter de (televisie)schermen afspeelde, nu steeds vaker op straat kwam te liggen. Nu is dat op zichzelf niet zo kwalijk – laat maar zien hoe groot de verscheidenheid is, zou ik zeggen. Maar de manier waarop dit alles gebeurde bevreemdde me wel. Niet zelden kwam het woord ‘onhandig’ in mij op…

En nu is daar in korte tijd de zoveelste rel: er blijkt géén man over het water te lopen bij de EO – het programma dat Arie Boomsma wilde maken met de cabaretier Guido Weijers werd wegens de onrust onder de leden afgelast. Maar dat gebeurde enkele dagen voordat de laatste editie van het programmablad van de EO verscheen, een nummer waarin – nota bene! – het directeurenduo Arjen Lock en Jaap Kooij een lans breekt voor het gewraakte programma en de leden vraagt niet te twijfelen aan hun goede intenties… Dapper, dat zeker, maar de angst voor het groeiende verzet van de leden is voelbaar in bijna elke zin. Niettemin: er wordt stelling genomen: ‘Loopt een man over het water’ moet kunnen. Tevergeefs, zo blijkt nu, want de realiteit heeft dit proza al ingehaald…

Gijzeling

Dit is het beeld dat ik als betrokken buitenstaander ervan krijg: er waait een nieuwe wind binnen de muren van het EO-gebouw aan de Oude Amersfoortseweg in Hilversum – niet overal en niet bij iedereen, maar toch onmiskenbaar. Oudgedienden ontwaren nieuwe perspectieven en de nieuwe mensen komen met nieuwe inzichten. De ‘theologie’ wordt opener en veelkleuriger. Spannende concepten worden voorgesteld. Veel ‘jonge honden’ binnen de organisatie durven onconventionele voorstellen te doen. Over deze nieuwe inzichten wordt intensief gesproken en bovendien wordt met nieuwe mensen contact gezocht – mensen die voorheen niet eens op de radar kwamen. En als mijn beeld juist is, is deze verschuiving in betrekkelijk korte tijd tot stand gekomen. Nogmaals: voor wat het waard is, want het zijn waarnemingen van een betrokken buitenstaander – ik laat me graag corrigeren door insiders.

Maar de EO is meer dan een mediabedrijf, het is eerst en vooral een omroepvereniging met meer dan 400.000 leden. Een betrekkelijk hechte en homogene achterban die voornamelijk gelokaliseerd moet worden in het orthodoxe deel van de kerkelijke kaart. Ook daar vinden die bovengenoemde verschuivingen plaats, maar minder snel en minder omvangrijk dan binnen het bedrijf. En precies daar ligt het probleem: er is sprake van ongelijktijdigheid van verschuivingen. Een groot deel van de leden lijkt zich in toenemende mate bezorgd te maken over de veranderingen binnen het mediabedrijf. Steeds vaker laten leden zich horen (veelal versterkt door de andere op sensatie beluste media) en steeds vaker dreigen leden met opzegging van hun lidmaatschap. De handtekening van Knevel kostte de EO talloze leden en zijn excuses voor die actie konden dat niet herstellen (en terecht!).

De vraag is: hoe verder? Intern lijkt daarover geen eenstemmigheid. Het voornemen om, ondanks alle rellen van de afgelopen tijd toch een gedurfd programma als ‘Loopt een man over het water’ te programmeren lijkt enerzijds op een welbewuste keuze voor een nieuwe weg. De ronduit onhandige manier waarop het programma wordt afgeblazen verraadt anderzijds de angst dat er opnieuw duizenden leden opstappen. Het gevolg is een patstelling – misschien zelfs een gijzeling. De angst voor de woede (of erger: de opzegging) van de achterban trekt steeds vaker aan het langste eind.

Tijd voor heldere keuzes

Als vader van drie kinderen heb ik deze harde les geleerd: elke keer als ik zeg iets te doen en ik doe het niet, verlies ik een deel van mijn gezag. En verloren gezag terugwinnen vergt veel meer dan woorden alleen. Nu de EO in korte tijd enkele keren vrijwel onmiddellijk is gezwicht voor het rumoer van de achterban heeft ze een belangrijk deel van haar geloofwaardigheid verloren. En het verlies van een getalenteerd en gepassioneerd presentator als Arie Boomsma is niet langer denkbeeldig. Ik betreur dat bijzonder. Het had in mijn ogen anders gekund en anders gemoeten.

Ik zie voor de EO nu 3 opties:

(1) Doormodderen zoals ze nu doet. Dan zal bij elke beweging die ze maakt ledenverlies optreden – is het niet aan de ene kant van het spectrum, dan wel aan de andere kant. Bovendien wordt de EO zo een beetje de schlemiel van de publieke omroep, niet langer de moeite van het steunen waard en voor velen een reden tot spot en hoon.

(2) Kiezen voor het oude profiel. Besluiten om de trouwe en goeddeels behoudende achterban trouw te blijven is een legitieme keuze. De huidige EO-leden zijn in hoge mate door de EO zelf opgevoed. De conservatieve ideeën die daar leven zijn lange tijd met nadruk én met succes door de EO verkondigd. De verontwaardiging van dat deel van de achterban laat zich ook goed begrijpen. (Even terzijde: in die zin was de spijtbetuiging die Andries Knevel uitte met zijn handtekening zeer terecht – hij is mede verantwoordelijk voor de grote verspreiding van het schepping-in-zes-dagen-geloof.) Dit kiezen voor het oude profiel zal betekenen dat de omroep langzaam kleiner zal worden, maar haar profiel en missie blijven helder en dat zal ook nieuwe leden trekken. Persoonlijk zal ik mij in zo’n EO niet kunnen vinden.

(3) Ik zie een derde weg. Noem het een variant op de ‘Mixed Economy’: voluit kiezen voor beiden: én het oude profiel én de nieuwe wegen. Niet een beetje van beide, maar beiden voluit. De inhoudelijk degelijke, verkondigende en opiniërende programma’s enerzijds en de nieuwe experimenten anderzijds. Maar dan ook consequent en zonder aarzeling – ook als er gedreigd wordt door de leden. Als de EO afgelopen weken had gekozen voor deze weg was het antwoord op de onrust van de achterban geweest: “We begrijpen uw ongerustheid, maar we doen het wel! Als u het niet wilt zien, kijk dan niet – we hebben een scala aan programma’s waar u zich voluit bij thuis zult voelen. Maar gun ook het experiment haar plek, gun nieuwe inzichten de ruimte, gun een jonge generatie haar eigen plek”. Want dat was precies wat het had moeten zijn: TV Lab – een experimentele vrije ruimte waarin gezocht en ontdekt kan worden wat wel kan en wat niet kan…

Optie 1 is het overwegen niet waard, wat mij betreft. Optie 2 is legitiem, maar niet mijn keuze. Mijn grote voorkeur gaat uit naar optie 3. Daarmee zou de EO een omroep blijven waar ik mij voor zou willen inzetten. Misschien verliest ze er aanvankelijk leden mee, ik weet het niet – dat is een zakelijke afweging die ingewikkeld is (daarover geen misverstand), maar die toch niet de doorslag mag geven. Het biedt haar wel de kans mee te groeien met de tijd en een platform te zijn waar christenen van zeer verschillende achtergrond elkaar ontmoeten. Misschien kan ze op die manier zelfs weer een voorhoede zijn in het zoeken naar nieuwe manieren om voluit volgeling van Jezus te zijn in een postchristelijke en postmoderne samenleving.

Boele P. Ytsma
zoekendgeloven.nl